جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )

499

ايران وقضيهء ايران ( فارسي )

وى در آنجا قصرى ساخت كه به صورت مخروب هنوز باقى است و تصاوير جنگهاى شاه اسماعيل و نادر شاه را دربر داشته است . در اوايل اين قرن شايع بود كه سارى بين 000 ، 30 و 000 ، 40 نفر جمعيت داشت و در سال 1874 هم سروان ناپير نوشت كه مجموع سكنهء آن 000 ، 16 نفر بوده ، ولى حالا بيش از 8000 نفر ندارد ، چون آمل و بارفروش مركز كسب و تجارت شده‌اند . كوچه‌ها سنگ‌فرش است و شهر ظاهر دلپذيرى دارد وقتى كه هانواى در سال 1744 در آنجا بود نوشت كه : « هنوز چهار معبد گبرها در آنجا هست كه آتش - پرستان با محكم‌ترين مصالح ساختمانى برپا ساخته‌اند . اين بناها گرد و قطر آنها سى پاست و تا 120 پا ارتفاع دارند » و ترديدى نيست كه تاجر جلالت‌مآب يا بواسطهء نادانى راهنماى خود گمراه شده بود و يا آنكه اطلاعات نادرستى در اختيار او نهاده بودند ، زيراكه اين چهار ( در واقع سه تا بود ) برج نه فقط آتشكدهء زردشتىها نبوده ، بلكه گنبد يا برج‌هاى مزار بوده است كه در زمان چيرگى اعراب مقبرهء بعضى از مقدسان عمده بشمار ميرفته . در سال 1822 فريزر هر سه برج را هنوز برجا ديده بود و بزرگترين آن گنبد سلم و تور و آن يك برج آجرى توخالى بود با تقريبا صد پا ارتفاع و دو رشتهء كمربندى كتيبه‌ها به خط كوفى و يك بام مخروطى و معتقد بودند كه قبر حصن - الدولهء ديلمى يكى از اعقاب آل بويه يا فرمانروايان ديلمى در قرن دهم هجرى بوده است ، و امامزادهء ديگر منتسب به يحيى و ابراهيم فرزندان امام رضا ( ع ) است كه بعد از مسافرت فريزر هر سهء آنها در اثر زلزله به كلى و يا تا حدى خراب شده است . بارفروش ( بابل ) - مركز تجارتى جديد مازندران در بيست و شش ميلى مغرب سارى و نود ميلى شمال شرقى تهران واقع شده است . سه قرن پيش بارفروش دهكده‌اى بيش نبود ، اما موقعيت بسيار مساعد و اصلاح خطوط ارتباطى آن با پايتخت و دريا آنجا را از شهرهاى عمدهء ساحلى بحر خزر ساخته است . اندكى بيش از يك قرن پيش ( 1771 ) گميلن آنجا را محلى فقير يافته بود كه به‌هيچ‌وجه ارزش حاكم‌نشين نداشت ، ولى فريزر در سال 1822 شرح زير را نوشت و انتظار